Aryabhata (476–yaklaşık 550), eserleri günümüze ulaşan en eski Hintli matematikçi ve astronomlardan biridir. Henüz 23 yaşındayken yazdığı Aryabhatiya adlı eser, Hint matematiği ve astronomisinin temel kaynaklarından biri olmuş, etkisi İslam dünyası aracılığıyla Avrupa’ya kadar uzanmıştır. Hindistan’ın 1975’te uzaya gönderdiği ilk uydu onun adını taşır.
Hayatı
Aryabhata’nın hayatına dair bilgiler oldukça sınırlıdır. Kendi eserinde 499 yılında 23 yaşında olduğunu belirtmesinden doğum yılının 476 olduğu anlaşılır. Çalışmalarını, bugünkü Patna yakınlarındaki Kusumapura‘da, dönemin önemli bilim merkezlerinden birinde sürdürdüğü kabul edilir. Gupta İmparatorluğu dönemi olarak bilinen bu çağ, Hindistan’da bilim ve sanatın parlak dönemlerinden biridir.
Aryabhatiya
Aryabhatiya, Sanskritçe şiir biçiminde yazılmış, 121 dizeden oluşan yoğun bir eserdir. Dört bölümden oluşur:
- Gitikapada: Büyük zaman birimleri ve gezegen hareketlerine ilişkin temel sabitler
- Ganitapada: Matematik: aritmetik, cebir, geometri ve trigonometri
- Kalakriyapada: Zaman hesabı ve gezegenlerin konumlarının belirlenmesi
- Golapada: Gök küresi, tutulmalar ve gökyüzü geometrisi
Şiir biçimi ezberlemeyi kolaylaştırmak için tercih edilmişti. Bu yoğun anlatım nedeniyle eser, sonraki yüzyıllarda pek çok bilgin tarafından şerh edilmiştir.
Matematiğe Katkıları
Pi Sayısı
Aryabhata, çapı 20.000 olan bir dairenin çevresini yaklaşık 62.832 olarak vermiştir. Bu, π ≈ 3,1416 değerine karşılık gelir ve dört ondalık basamağa kadar doğrudur. Bazı araştırmacılar, Aryabhata’nın bu değerin “yaklaşık” olduğunu vurgulamasını π’nin kesin bir oranla ifade edilemeyeceğini sezdiğinin işareti olarak yorumlar.
Trigonometri
Aryabhata, bugünkü sinüs fonksiyonunun öncüsü sayılan yarım kiriş kavramını kullanarak sinüs tabloları hazırlamıştır. Sanskritçe “jya” kelimesi Arapçaya, oradan Latinceye çevrilirken yaşanan dönüşümlerle bugünkü “sinüs” teriminin ortaya çıktığı kabul edilir.
Belirsiz Denklemler
Tam sayı çözümleri aranan doğrusal denklemleri (bugün Diophantus denklemleri olarak bilinen türden) çözmek için kuttaka adı verilen, sürekli bölme ilkesine dayanan bir yöntem geliştirmiştir. Bu yöntem astronomik döngülerin hesaplanmasında kullanılmıştır.
Diğer Konular
- Karekök ve küpkök bulma yöntemleri
- Aritmetik dizilerin toplamları
- Kareler ve küpler toplamı formülleri
- Basamak değerli sayı sistemiyle yapılan hesaplamalar
Astronomiye Katkıları
- Dünya’nın dönüşü: Yıldızların gökyüzündeki günlük hareketinin aslında Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesinden kaynaklandığını ileri sürmüştür. Bu görüş, döneminin yaygın kabullerine aykırıydı.
- Tutulmalar: Ay ve Güneş tutulmalarını efsanevi varlıklarla değil, Dünya ve Ay’ın gölgeleriyle açıklamıştır.
- Ay’ın ışığı: Ay’ın ve gezegenlerin kendi ışıklarının olmadığını, Güneş ışığını yansıttıklarını belirtmiştir.
- Yıl uzunluğu: Yıldız yılının uzunluğunu bugünkü değerlere oldukça yakın bir doğrulukla hesaplamıştır.
Mirası
Aryabhata’nın çalışmaları, sonraki Hint matematikçileri Brahmagupta ve Bhaskara gibi isimleri etkilemiştir. Hint astronomi eserleri 8. yüzyıldan itibaren Arapçaya çevrilmiş ve İslam dünyasındaki matematik ve astronomi çalışmalarına katkı sağlamıştır. Hindistan’da bir araştırma enstitüsü ve bir Ay krateri de onun adını taşımaktadır.
Yorum yazın